Het Japanse alfabet: hiragana, katakana en kanji uitgelegd

Japans heeft geen alfabet. Het heeft drie schriftsystemen, en alle drie staan tegelijk in dezelfde zin.

Dat klinkt als een ramp en is de reden dat Japans als loodzwaar bekendstaat. Maar het is minder willekeurig dan het lijkt: elk van de drie heeft een duidelijke taak, en zodra je de taakverdeling doorhebt, is de verwarring weg.

Wat overblijft is werk. Maar gesorteerd werk.

De drie in één oogopslag

Een echte zin:

私はオランダから来ました (watashi wa oranda kara kimashita, "ik kom uit Nederland")

Daarin: 私 en 来 zijn kanji. オランダ is katakana (want "Nederland" is een leenwoord). は, から, ました zijn hiragana (grammatica).

Zie je het patroon? Kanji draagt de betekenis, hiragana plakt het aan elkaar, katakana markeert het vreemde. Dat is de hele logica.

Waarom drie? Het korte verhaal

Japan had geen schrift en importeerde in de 5e eeuw de Chinese karakters. Probleem: Chinees en Japans zijn grammaticaal totaal verschillend. Chinees heeft geen uitgangen; Japans bestaat uit uitgangen.

Dus nam men kanji voor de betekenissen en verzon twee lettergreepschriften voor de rest. Hiragana ontstond uit vereenvoudigde kanji, katakana uit fragmenten ervan.

Het resultaat is historisch gegroeid, niet ontworpen: precies het tegenovergestelde van het Koreaanse hangul, dat één persoon in 1443 bewust als leerbaar systeem heeft neergezet. Dat verklaart het verschil in tijdsinvestering vrij compleet.

De volgorde

Dat is de vraag die telt, en het antwoord staat vast:

1. Hiragana eerst. Geen discussie. Zonder hiragana kun je geen Japanse zin lezen, want alle grammatica zit erin. Realistisch: een week bij 20 minuten per dag.

2. Katakana daarna. Zelfde systematiek, andere vormen. Nog een week. De beloning is meteen: katakana-woorden komen vaak uit het Engels, dus die begrijp je gratis.

3. Kanji parallel en voor altijd. Niet in een blok. Kanji leer je in woorden, over jaren, en je bent nooit klaar. Japanners ook niet.

Niet: rōmaji. De Latijnse omschrijving is een doodlopende weg. Ze is comfortabel, houdt je vast aan voorlezen en zorgt dat je nooit echt materiaal aanraakt. Twee weken kana kosten minder dan een jaar rōmaji-afhankelijkheid.

Hiragana: de volledige tabel

De systematiek: medeklinker + klinker, in vijf klinkerkolommen. Ken je de vijf klinkers, dan ken je de structuur.

De uitzonderingen zijn belangrijk: し is shi, ち is chi, つ is tsu, ふ is fu. Geen typefouten: die klanken bestaan in het Japans simpelweg niet anders.

Met twee streepjes wordt een klank stemhebbend:

Katakana: dezelfde tabel, andere vormen

Katakana klinkt identiek aan hiragana. Dezelfde 46 lettergrepen, andere tekens. Het markeert alleen dat een woord van buiten komt.

オランダ▶ is een cadeautje: het komt van "Holland". En er is meer waar je iets aan hebt: het Japans heeft een handvol woorden die via de VOC en Dejima uit het Nederlands zijn gekomen. ガラス▶ (garasu, glas), ランドセル▶ (randoseru, van "ransel", de schooltas van elk Japans kind), コップ▶ (koppu, kop). Twee eeuwen handel laten sporen na.

Het streepje ー verlengt de klinker. コーヒー is ko-o-hi-i, niet kohi. Klinkerlengte onderscheidt betekenissen in het Japans: dat is geen detail.

Kanji: het eerlijke deel

Hier de waarheid die vriendelijke artikelen weglaten: kanji is veel werk, en het houdt nooit op.

Zo'n 2000 tekens gelden als dagelijks minimum (de jōyō kanji). Japanse scholieren doen er negen leerjaren over.

En erger: elk kanji heeft meerdere lezingen. 人 (mens) is hito alleen, maar jin in 日本人 (nihonjin, Japanner) en nin in 三人 (sannin, drie personen). Welke geldt, hangt van het woord af.

Daarom is de enige werkende strategie: kanji niet los leren, maar in woorden. Een teken op een kaartje is bijna waardeloos, want je kunt de lezing niet raden. Een woord geeft je lezing, betekenis en gebruik tegelijk.

Een verlichting: boven zeldzame kanji staan soms kleine hiragana die de lezing geven. Dat heet furigana, en in lesmateriaal en manga staat het overal.

Het goede nieuws

Na dit alles: Japans klinkt makkelijk.

Vijf klinkers die altijd hetzelfde klinken. Geen tonen zoals het Chinees. Geen enkele klank die een Nederlandse mond niet kan.

Sterker nog: je hebt zestien klinkers en Japans heeft er vijf. Je hoeft niets nieuws te leren; je moet alleen ophouden met verdoffen. De laatste e van たべ▶ is een volle e, geen doffe.

De moeilijkheid van het Japans zit volledig in het schrift en de grammatica, niet in de klank. Dat betekent concreet: je kunt vroeg beginnen met praten, lang voordat je kunt lezen. En dat zou je moeten doen.

Precies daarom is de gangbare volgorde verkeerd om. Mensen wachten tot ze 500 kanji kennen en hebben na twee jaar nog geen zin gezegd.

Hoe je dit aanpakt

1. Twee weken kana. 20 minuten per dag, schrijven en hardop lezen. Daarna nooit meer rōmaji.
2. Parallel: praten. Wacht niet op het schrift. Hoor zinnen en zeg ze direct hardop na: dat heet shadowing. Let op het ritme: Japans telt lettergrepen van gelijke lengte af, en Nederlands klemtoonritme klinkt meteen fout.
3. Kanji in woorden, nooit los. En met spaced repetition, want 2000 tekens blijven niet zonder systeem.
4. Jouw zinnen eerst. Niet die uit het boek.

Precies daarvoor is de Hyperpolyglot-app gemaakt: je schrijft de zinnen die je leven echt nodig heeft, ze komen terug met de stem van een native, en je herhaalt ze hardop in een lus, los van hoe ver je met de kanji bent. Beschikbaar op iOS, Android en Web.

Veelgemaakte fouten

1. Bij rōmaji blijven. De doodlopende weg. Twee weken kana besparen je een jaar afhankelijkheid.
2. Kanji voor hiragana. Zonder hiragana geen zin. De volgorde is niet onderhandelbaar.
3. Kanji los op kaartjes leren. Zonder woord geen lezing.
4. De klinkerlengte negeren. コーヒー is niet コヒ. Het onderscheidt betekenissen.
5. Wachten tot je kunt lezen voor je praat. De klank is het makkelijke deel. Begin daarmee.
6. Klinkers verdoffen. Japans heeft er vijf, jij zestien. Je moet weglaten, niet leren.
7. Denken dat de drie schriften even zwaar wegen. Hiragana is de plicht, katakana is snel klaar, kanji is een levensproject.